ข้าวแช่ เป็นอาหารไทยเพียงไม่กี่ชนิดที่ถูกเสิร์ฟแบบเย็น ใช้ความชุ่มฉ่ำของน้ำลอยดอกไม้และน้ำแข็งเป็นสำรับคลายร้อนสำหรับช่วงเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม

        ข้าวแช่เดิมเป็นอาหารในประเพณีสงกรานต์ของชาวมอญ แพร่หลายเข้าสู่ราชสำนักโดยข้าราขการฝ่ายในเชื้อสายมอญ และเผยแพร่กลับสู่ชาวบ้านอีกครั้งเมื่อมีการแปรพระราชฐานไปยังจังหวัดเพชรบุรี ทำให้ข้าวแช่ในไทย แบ่งเป็น ข้าวแช่ชาววัง ข้าวแช่เมืองเพชร และข้าวแช่มอญ

        การรับประทานข้าวแช่จะไม่ตักเครื่องใส่ลงในข้าว แต่จะตักเครื่องและข้าวเป็นคำๆ แยกกัน โดยเริ่มจากเครื่องที่มีความเค็มและคาวก่อน เช่น พริกหยวกยัดไส้ ลูกกะปิทอด หลังจากนั้นจึงเริ่มรับประทานเครื่องที่มีรสหวาน ระหว่างนั้นอาจรับประทานผักสดเคียงกันไปเพื่อตัดเลี่ยนและเสริมรสชาติ